Η Περσεφόνη επιστρέφει στο φως. Κι όμως, κάτι στην επιστροφή της παραμένει σκοτεινό. Η αγκαλιά που την περιμένει δεν μπορεί να κρατήσει για πάντα· η γη που την υποδέχεται θα χρειαστεί να την αποχωριστεί ξανά.
Υπάρχουν επιστροφές που μας ανακουφίζουν χωρίς να μας δίνουν πίσω τον κόσμο όπως τον γνωρίζαμε. Ξαναβρίσκουμε έναν άνθρωπο, έναν τόπο, μια δυνατότητα να χαρούμε, αλλά ο χρόνος της απουσίας έχει ήδη συμβεί. Δεν μπορούμε να τον αφαιρέσουμε από την ιστορία μας.
Ο μύθος της Περσεφόνης προσφέρεται για μια τέτοια ανάγνωση. Πίσω από τη γνώριμη εικόνα της εναλλαγής των εποχών αναδύεται ένα δυσκολότερο ερώτημα: τι σημαίνει να επιστρέφεις, όταν η επιστροφή δεν καταργεί όσα σε απομάκρυναν;
Η αρπαγή της Περσεφόνης και η ρωγμή του κόσμου
Στον Ομηρικό Ύμνο στη Δήμητρα, η Περσεφόνη μαζεύει λουλούδια όταν η γη ανοίγει και ο Άδης την αρπάζει, με τη συγκατάθεση του Δία. Η ίδια αντιστέκεται και καλεί σε βοήθεια. Η Δήμητρα αναζητά την κόρη της και, όταν μαθαίνει τι συνέβη, απομακρύνεται από τους θεούς.
Η αφήγηση δεν αρχίζει με μια ελεύθερη κάθοδο προς τη γνώση. Αρχίζει με μια βίαιη απομάκρυνση. Αυτή η διαφορά έχει σημασία, ιδιαίτερα όταν διαβάζουμε τον μύθο ως σύμβολο εσωτερικής μεταμόρφωσης.
Μπορούμε να αναζητήσουμε ένα νόημα σε όσα ακολουθούν, χωρίς να δικαιολογήσουμε αυτό που προηγήθηκε. Η δυνατότητα ενός ανθρώπου να ξαναχτίσει τη ζωή του δεν κάνει αναγκαίο ή καλό το γεγονός που τη διέκοψε. Ούτε κάθε πληγή κρύβει ένα δώρο που οφείλουμε να ανακαλύψουμε.
Αν η Περσεφόνη μάς επιτρέπει να σκεφτούμε την αλλαγή, χρειάζεται πρώτα να ακούσουμε την άρνησή της. Να αφήσουμε χώρο στη φωνή εκείνου που δεν διάλεξε αυτό που του συνέβη.
Η Δήμητρα και η άρνηση της κανονικότητας
Η Δήμητρα στερεί από τη γη την καρποφορία. Ο λιμός απειλεί τους ανθρώπους και, μαζί τους, τις τιμές που προσφέρουν στους θεούς. Η απουσία μιας κόρης γίνεται κρίση ολόκληρου του κόσμου.
Στη δική μας στοχαστική ανάγνωση, η στάση της θέτει ένα ερώτημα που παραμένει αναγνωρίσιμο: ποιος αποφασίζει πότε πρέπει να συνεχιστεί η ζωή σαν να μη συνέβη τίποτα;
Για εκείνον που πενθεί, η αδιαφορία της καθημερινότητας μπορεί να μοιάζει αδιανόητη. Οι δρόμοι γεμίζουν, τα τραπέζια στρώνονται, οι συζητήσεις συνεχίζονται. Το γεγονός που άλλαξε τα πάντα για έναν άνθρωπο δεν έχει αλλάξει σχεδόν τίποτα για τους υπόλοιπους.
Η Δήμητρα κάνει αυτή την απόσταση αδύνατη. Ο κόσμος αναγκάζεται να αισθανθεί την απουσία.
Ωστόσο, η δύναμή της έχει και μια τρομακτική πλευρά: οι άνθρωποι που κινδυνεύουν δεν ευθύνονται για την αρπαγή. Η συμπόνια για τον πόνο της δεν μας υποχρεώνει να θεωρήσουμε δίκαιη κάθε συνέπειά του. Εδώ ο μύθος αντιστέκεται στις εύκολες απαντήσεις. Η πληγή δικαιούται αναγνώριση· παραμένει, όμως, το ερώτημα μέχρι πού μπορεί να φτάσει η διεκδίκησή της.
Το ρόδι: ένας μικρός καρπός με μεγάλο βάρος
Πριν από την αναχώρηση της Περσεφόνης, ο Άδης της δίνει κρυφά σπόρο ροδιού. Αργότερα εκείνη περιγράφει στη μητέρα της ότι εξαναγκάστηκε να τον φάει. Η τροφή συνδέεται με τον όρο της επιστροφής της στον Κάτω Κόσμο.
Ένας τόσο μικρός καρπός αποκτά τεράστια αφηγηματική δύναμη. Μπορούμε να τον φανταστούμε σαν ένα ίχνος που ταξιδεύει μαζί με εκείνη που επιστρέφει: κάτι από τον προηγούμενο τόπο έχει ήδη περάσει μέσα της.
Αυτός είναι ένας σημερινός συμβολισμός, όχι ένα κρυφό νόημα που μπορούμε να αποδώσουμε με βεβαιότητα στον αρχαίο ποιητή. Ωστόσο, μας βοηθά να σκεφτούμε γιατί η αλλαγή δεν είναι πάντοτε ορατή. Κάποιος μπορεί να ξαναβρεθεί στο ίδιο δωμάτιο, ανάμεσα στα ίδια πρόσωπα, και να κατοικεί πια διαφορετικά μέσα στη ζωή του.
Το ρόδι δεν χρειάζεται να συμβολίζει ενοχή. Η Περσεφόνη δεν ευθύνεται για την αρπαγή της. Στη δική μας ανάγνωση, ο καρπός μπορεί να εκφράζει τη δυσκολία να αποσυνδέσουμε το παρόν από όσα έχουν προηγηθεί.
Πόσο χρόνο περνά η Περσεφόνη στον Κάτω Κόσμο;
Οι αρχαίες αφηγήσεις δεν συμφωνούν σε όλες τις λεπτομέρειες.
Στον Ομηρικό Ύμνο, η Περσεφόνη περνά το ένα τρίτο του έτους στον Κάτω Κόσμο και τα δύο τρίτα με τη μητέρα της και τους άλλους θεούς.
Στις Μεταμορφώσεις του Οβιδίου, η Προσερπίνα τρώει επτά σπόρους από ρόδι που κόβει η ίδια σε κήπο. Η τελική διευθέτηση μοιράζει το έτος ισότιμα ανάμεσα στους δύο κόσμους.
Η γνωστή εκδοχή των έξι μηνών, επομένως, δεν πρέπει να αποδίδεται στον Ομηρικό Ύμνο. Επίσης, το ότι η Προσερπίνα τρώει τον καρπό στον Οβίδιο δεν σημαίνει ότι συναινεί στην αρπαγή ή στον γάμο της.
Οι παραλλαγές μάς θυμίζουν ότι ο μύθος έφτασε ως εμάς μέσα από διαφορετικές φωνές. Η προσοχή στις διαφορές τους κάνει την ανάγνωση πλουσιότερη: μας επιτρέπει να δούμε πού τελειώνει μια συγκεκριμένη αφήγηση και πού αρχίζει η δική μας προσδοκία γι’ αυτήν.
Η επιστροφή δεν σβήνει την απώλεια
Τι ακριβώς επιστρέφει όταν επιστρέφει κάποιος;
Το σώμα μπορεί να διασχίσει ένα κατώφλι αμέσως. Η οικειότητα ίσως χρειαστεί περισσότερο χρόνο. Οι λέξεις που κάποτε έβγαιναν αβίαστα μπορεί να δυσκολεύονται. Μια αγκαλιά μπορεί να είναι αληθινή και συγχρόνως να μην αρκεί για όλα.
Συχνά ζητάμε από την επανένωση περισσότερα απ’ όσα μπορεί να προσφέρει. Θέλουμε να αποκαταστήσει την προηγούμενη ζωή, να ακυρώσει την απόσταση, να αποδείξει ότι τελικά τίποτα δεν χάθηκε. Έτσι, κινδυνεύουμε να μη συναντήσουμε τον άνθρωπο που βρίσκεται μπροστά μας, επειδή περιμένουμε επίμονα εκείνον που θυμόμαστε.
Η Περσεφόνη μπορεί να γίνει, για τον σημερινό αναγνώστη, μια εικόνα αυτής της δυσκολίας. Η επιστροφή της μάς προσκαλεί να σκεφτούμε μια αγάπη που αναγνωρίζει τη μεταβολή. Μια αγάπη που μπορεί να πει: σε περίμενα, αλλά δεν απαιτώ να επιστρέψεις ακριβώς όπως έφυγες.
Αυτό δεν σημαίνει παραίτηση από την επιθυμία να επουλωθεί κάτι. Σημαίνει ότι η επούλωση δεν χρειάζεται να μετριέται αποκλειστικά με την ομοιότητα προς το παρελθόν.
Μια ζωή μπορεί να αποκτήσει ξανά χαρά χωρίς να γίνει η παλιά ζωή.
Δύο κόσμοι, χωρίς εύκολη συμφιλίωση
Η εικόνα της Περσεφόνης ανάμεσα σε δύο κόσμους μπορεί να μας θυμίσει τις αντιφατικές εμπειρίες που συνυπάρχουν μέσα μας. Μπορεί να χαιρόμαστε και συγχρόνως να μας λείπει κάτι. Να νιώθουμε ευγνωμοσύνη χωρίς να έχουμε πάψει να θυμώνουμε. Να προχωράμε, διατηρώντας ερωτήματα που δεν λύθηκαν.
Αυτές οι αντιφάσεις δεν είναι πάντοτε αποτυχία. Μερικές φορές αποτελούν τον πιο ειλικρινή τρόπο να αναγνωρίσουμε όσα έχουμε ζήσει.
Χρειάζεται, όμως, προσοχή όταν ονομάζουμε αυτή τη συνύπαρξη «ισορροπία». Η λέξη μπορεί να κρύψει την αδικία που προηγήθηκε. Μια συμφωνία επιτρέπει να συνεχιστεί η ζωή, χωρίς απαραίτητα να δικαιώνει τους όρους με τους οποίους επιτεύχθηκε.
Γι’ αυτό η ιστορία δεν χρειάζεται να μετατραπεί σε δίδαγμα υποχρεωτικής αποδοχής. Δεν οφείλουμε να ευγνωμονούμε ό,τι μας πλήγωσε. Μπορούμε να αναγνωρίζουμε ότι μας άλλαξε και ταυτόχρονα να επιμένουμε πως δεν έπρεπε να συμβεί.
Η συνέχεια αφήνει χώρο και στη μνήμη της αδικίας.
Η Ελευσίνα και η ελπίδα μπροστά στον θάνατο
Στο τέλος του Ύμνου, η Δήμητρα διδάσκει τα ιερά δρώμενα. Το ποίημα διακρίνει τη μεταθανάτια μοίρα όσων έχουν μυηθεί από εκείνη των αμύητων.
Βρισκόμαστε εδώ στο πεδίο της αρχαίας θρησκείας. Η μαρτυρία μάς πληροφορεί για μια υπόσχεση και έναν τρόπο αντιμετώπισης της θνητότητας· δεν αποτελεί επιστημονική απόδειξη για το τι συμβαίνει μετά τον θάνατο.
Η διάκριση αυτή δεν αφαιρεί από τον μύθο τη δύναμή του. Μας επιτρέπει να τον πλησιάσουμε χωρίς να του ζητούμε απαντήσεις διαφορετικού είδους από εκείνες που μπορεί να προσφέρει.
Μπορούμε να εξετάσουμε πώς οι άνθρωποι έδωσαν μορφή στην ελπίδα τους. Πώς δημιούργησαν αφηγήσεις, τελετές και κοινότητες γύρω από ένα όριο που κανείς δεν μπορεί να παρακάμψει. Πώς η απώλεια έγινε κάτι που μπορούσε να ειπωθεί και να μοιραστεί.
Η συμβολική ανάγνωση που επιχειρούμε εδώ συνυπάρχει με αυτό το θρησκευτικό και ιστορικό υπόβαθρο. Δεν το αντικαθιστά, ούτε ισχυρίζεται ότι αποκαλύπτει την πλήρη σημασία των Ελευσινίων Μυστηρίων.
Το φως που δεν ζητά λήθη
Ίσως η πιο τρυφερή δυνατότητα αυτής της ιστορίας να βρίσκεται στην άδεια να χαρούμε χωρίς να έχουμε ξεχάσει.
Να δεχτούμε μια φωτεινή μέρα χωρίς να προδώσουμε τις σκοτεινές. Να αγαπήσουμε το παρόν χωρίς να προσποιηθούμε ότι το παρελθόν δεν έχει βάρος. Να αφήσουμε μια επιστροφή να είναι πολύτιμη, ακόμη κι όταν δεν είναι οριστική.
Η χαρά δεν χρειάζεται να αποδείξει ότι θα διαρκέσει για πάντα για να αξίζει να τη ζήσουμε.
Η Περσεφόνη επιστρέφει. Στη σημερινή μας ανάγνωση, η κίνησή της προς το φως δεν υπόσχεται έναν κόσμο χωρίς αποχωρισμούς. Ανοίγει, όμως, έναν χώρο όπου η συνάντηση παραμένει δυνατή.
Και εκεί, στο κατώφλι, μπορούμε να σταθούμε για λίγο χωρίς να απαιτούμε από την άνοιξη να διαρκέσει αιώνια.
Πηγές και περαιτέρω ανάγνωση
- Ομηρικός Ύμνος στη Δήμητρα: στ. 1–90 για την αρπαγή και την αναζήτηση, 305–333 για τον λιμό, 371–413 και 441–447 για το ρόδι και την επιστροφή, 473–482 για τα ιερά δρώμενα και τη μοίρα των μυημένων.
- Οβίδιος, Μεταμορφώσεις, βιβλίο V: στ. 533–571 για τους σπόρους του ροδιού και την κατανομή του έτους.
- Helene P. Foley, επιμ., The Homeric Hymn to Demeter: Translation, Commentary, and Interpretive Essays, Princeton University Press, 1994. Έκδοση με μετάφραση, σχολιασμό και μελέτες για το θρησκευτικό, κοινωνικό και λογοτεχνικό πλαίσιο.
Εικόνες: δημιουργημένες με τεχνητή νοημοσύνη για το Fortunebaboon.
