Αιθέρας: μύθος και πέμπτη ουσία

Ο αιθέρας συνδέει τρεις διαφορετικές διαδρομές της αρχαίας σκέψης: το φωτεινό πρόσωπο του ουρανού στη μυθολογία, τις ουράνιες εικόνες και τις φυσικές περιγραφές του Πλάτωνα, και την πέμπτη ουσία της αριστοτελικής κοσμολογίας. Η ίδια λέξη αλλάζει περιεχόμενο καθώς περνά από τον μύθο στη φιλοσοφία.

Μέσα σε αυτές τις διαδρομές μπορούμε να αναζητήσουμε και έναν συμβολισμό: την ανθρώπινη επιθυμία να κοιτάξει πέρα από τη φθορά, προς κάτι διαυγές, σταθερό και φωτεινό.

Ο Αιθέρας στην ελληνική μυθολογία

Στη Θεογονία του Ησιόδου, ο Αιθέρας και η Ημέρα γεννιούνται από την ένωση της Νύχτας με τον Έρεβο. Η γενεαλογία αυτή έχει σημασία: το φως αναδύεται από μορφές που συνδέονται με το σκοτάδι. Οι αρχαίες κοσμογονίες διασώζουν διαφορετικές εκδοχές, επομένως κάθε γενεαλογία χρειάζεται να αποδίδεται στην παράδοση που την αφηγείται. [1, 2]

Ως μυθολογική μορφή, ο Αιθέρας προσωποποιεί τη φωτεινή, ανώτερη περιοχή του ουρανού. Η αρχαία εικόνα του διακρίνεται από τον αέρα που περιβάλλει την καθημερινή ζωή των θνητών. Πρόκειται για έναν ουράνιο τόπο συνδεδεμένο με τη λάμψη και τη θεϊκή παρουσία. [2]

Η γέννησή του προσφέρεται για μια ποιητική ανάγνωση. Η νύχτα μπορεί να γίνει ο τόπος όπου προετοιμάζεται το φως, όπως η σιωπή προετοιμάζει έναν ήχο ή μια αδιευκρίνιστη εμπειρία περιμένει τη λέξη που θα της δώσει μορφή.

Ο αιθέρας στον Πλάτωνα

Στον Τίμαιο (58d), ο Πλάτων ονομάζει αιθέρα το πιο διαφανές είδος αέρα. Η χρήση αυτή ανήκει στην περιγραφή της φύσης και των διαφορετικών μορφών των στοιχείων. [3]

Στον Φαίδωνα (109b–111a), ο αιθέρας εμφανίζεται στην τελική μυθική αφήγηση για τη γη: ο Σωκράτης περιγράφει μια καθαρότερη περιοχή, πάνω από τον τόπο όπου ζουν οι άνθρωποι. Η εικόνα συνδέεται με τη διαύγεια, τη θέαση και την περιορισμένη αντίληψη όσων κατοικούν χαμηλότερα. [4]

Στον Φαίδρο (247c–e), η φτερωτή ψυχή στρέφεται προς τον υπερουράνιο τόπο, όπου βρίσκεται η νοητή πραγματικότητα. Ο Πλάτων τη χαρακτηρίζει ασώματη και προσιτή στον νου. Η περιγραφή αυτή χρειάζεται να διακρίνεται από έναν φυσικό ουράνιο χώρο ή ένα υλικό μέσο μεταφοράς της ψυχής. [5]

Οι εικόνες αυτές μπορούν να συνομιλήσουν σε μια συμβολική ανάγνωση. Η καθαρότητα του ουρανού γίνεται τότε εικόνα της επιθυμίας για γνώση, ενώ η άνοδος της ψυχής εκφράζει την προσπάθεια να δούμε βαθύτερα όσα η καθημερινότητα συχνά καλύπτει.

Ο αιθέρας στον Αριστοτέλη: η πέμπτη ουσία

Στο Περὶ οὐρανοῦ (Α΄, 2–3), ο Αριστοτέλης διακρίνει ένα ουράνιο σώμα από τα τέσσερα γήινα στοιχεία: τη γη, το νερό, τον αέρα και τη φωτιά. Σε αυτή την κοσμολογία, οι φυσικές κινήσεις των γήινων στοιχείων κατευθύνονται προς το κέντρο ή μακριά από αυτό. Η κυκλική κίνηση αποδίδεται σε ένα διαφορετικό σώμα. [6]

Το ουράνιο αυτό σώμα, που συνδέεται με τον αιθέρα και έγινε γνωστό ως πέμπτο στοιχείο ή πεμπτουσία, θεωρείται αγέννητο, άφθαρτο και απαλλαγμένο από τις μεταβολές των γήινων σωμάτων. Αποτελεί την ύλη του ουράνιου κόσμου, στον οποίο ο Αριστοτέλης αποδίδει φυσική κυκλική κίνηση. [6]

Η αριστοτελική περιγραφή επιχειρεί να εξηγήσει την ουράνια τάξη μέσα στο δικό της φιλοσοφικό σύστημα. Τα τέσσερα στοιχεία και ο αιθέρας ανήκουν σε αυτό το ιστορικό πλαίσιο· οι όροι τους χρειάζεται να διαβάζονται με το περιεχόμενο που είχαν στην αρχαία φυσική.

Ο αιθέρας ως σύμβολο του φωτός

Για μια σημερινή ποιητική ανάγνωση, ο αιθέρας μπορεί να εκφράσει την ανάγκη μας να βρούμε χώρο μέσα σε όσα μας βαραίνουν. Μπορεί να γίνει εικόνα διαύγειας, εσωτερικής απόστασης και μιας τάξης που εξακολουθούμε να αναζητούμε.

Η συμβολική αυτή χρήση ανήκει στη δική μας ερμηνεία. Αφήνει τον μύθο να συνομιλήσει με τη ζωή, ενώ διατηρεί τις διαφορές ανάμεσα στην αρχαία αφήγηση, τη φιλοσοφική εξήγηση και τη γνώση για τον φυσικό κόσμο.

Ίσως, τελικά, η γοητεία του αιθέρα να κατοικεί στην κίνηση του βλέμματος που σηκώνεται από τη γη: στην επιθυμία να δώσει μορφή σε κάτι που ακόμη μοιάζει άπιαστο.

Σχετική ανάγνωση: Ο ζωδιακός κύκλος και η ελληνική μυθολογία.